Mattias Desmet, hoogleraar Klinische Psychologie aan de Universiteit van Gent, opgeleid als klinisch psycholoog en met een master in de Statistiek is een lange weg gegaan om de psychologische processen die werkzaam zijn in de coronacrisis te kunnen doorzien.

In het begin van de coronacrisis richtte hij zich vooral op de statistieken. In wetenschappelijke artikelen ontdekte hij merkwaardige en massieve fouten die allemaal tot een vervorming in dezelfde richting leiden: de mortaliteit van het coronavirus werd zwaar overtrokken voorgesteld. Een voorbeeld hiervan is de wetenschappelijke studie van Neil Ferguson (Imperial College, London) die uiteindelijk het coronaverhaal in Europa in zijn definitieve richting stuurde. Hij voorspelde dat er wereldwijd miljoenen doden te betreuren zouden zijn als er geen maatregelen zouden worden genomen. Ferguson deed ook zeer specifieke voorspellingen: eind mei 2020 in Zweden 90.000 doden zonder lockdown, 50.000 met lockdown. De praktijk leerde dat Zweden zonder lockdown 5.000 Corona doden telde; 95% van de overledenen had al ernstige onderliggende aandoeningen. Overal ter wereld viel hetzelfde fenomeen op: sterftecijfers bleken veel minder hoog dan voorspeld, vaak was er al sprake van ernstig onderliggend lijden en mensen die als ‘corona-doden’ werden geteld hadden vaak een bovengemiddeld hoge leeftijd. In België was de gemiddelde leeftijd in de coronasterfte-cijfers 83 jaar wat net iets onder de gemiddelde overlijdensleeftijd in het algemeen ligt.

Wat zeer opmerkelijk was, is dat het verhaal niet werd gecorrigeerd toen de praktijk aantoonde dat de gehanteerde modellen niet klopten. Voor beleidsmakers was het geen enkele reden om de ingevoerde maatregelen aan te passen. Wat ook opviel was dat slachtoffers die door de maatregelen zouden gaan vallen stelselmatig niet in het verhaal meegenomen werden. Fysieke, sociale en economische gevolgen werden volledig buiten beschouwing gelaten. Uiterst merkwaardig als je maatregelen neemt die zo ingrijpend zijn. Alleen al door honger in landen die nu al beneden de armoedegrens leven, is de verwachting dat miljoenen mensen zullen gaan sterven. Alarmerende oproepen van o.a. Oxfam Novib en de VN hebben tot nu toe geen invloed gehad op het beleid.

Het fenomeen massavorming: wat is het en wanneer treedt het op?

Hoe kon het gebeuren dat deze vernauwing van het aandachtsveld en de absurde redeneringen ons maatschappelijk leven zo zijn gaan bepalen? Dat komt door het fenomeen dat in de sociale psychologie bekend staat als massavorming waarbij de groepsdynamiek zeer vergaande effecten heeft op het mentale functioneren van individuen die erdoor gegrepen zijn. Het collectieve bewustzijn wordt bij massavorming overgenomen door één dominant verhaal, in dit geval het verhaal van het

virus. De individuele mens maakt zich volledig ondergeschikt aan de belangen van de groep die zich gaat gedragen als een homogene massa. Omdat het bewustzijn zich zo vernauwt op één onderwerp, raakt het zicht op andere aspecten van de realiteit zoek. Massavorming leidt tot een radicaal verlies van kritische reflectie en rationeel redeneervermogen, zelfs bij mensen die onder normale omstandigheden uiterst intelligent zijn. Massavorming komt zowel in grote als in kleine groepen voor. Het klassieke voorbeeld van massavorming is de volksjury die een oordeel moet vellen tijdens een proces over een moord. Van dergelijke jury’s is bekend dat ze functioneert als een massa waarbij de individuele leden niet langer vatbaar zijn voor rationele argumentaties, maar wel voor emotionele, simplistische betogen waarin steeds dezelfde argumenten herhaald worden en waarbij dramatisch beeldmateriaal aangedragen wordt. In de massa verliest een individu zijn individueel denkvermogen en het maakt daarbij niet uit of iemand laag of hoog opgeleid is.

Om nu te begrijpen hoe we tijdens de coronacrisis terecht kwamen in een situatie waaruit alle redelijkheid lijkt te zijn verdwenen, moeten we terug naar de periode vóór de coronacrisis. Grootschalige massavorming vindt namelijk plaats onder zeer specifieke omstandigheden. Hannah Arendt, een Duits-Amerikaanse Joodse filosofe en politiek denker, geeft daar een aantal kenmerken voor. In de massa is er sprake van een grote groep vereenzaamde, ‘sociaal geatomiseerde’ individuen. Individuen die los staan van ruimere sociale structuren. Hun sociale isolement leidt tot ervaringen van zinloosheid in het leven en ervaringen van onbestemde, ongekoppelde angst en sterk psychisch onbehagen. Dit op zijn beurt creëert een sterke, latent onder de oppervlakte aanwezige frustratie en agressie in een samenleving. De ideale cocktail voor grootschalige massavorming. We zagen dit eerder bij het ontstaan van het Stalinisme in Rusland en het Nazisme in Duitsland. Ook in de jaren voorafgaand aan de coronacrisis zagen we de voortekenen: angst, depressie, frustratie en psychisch onbehagen waren rijkelijk aanwezig. We zagen de gele hesjes in Frankrijk, de boerenprotesten in Nederland, rumoer alom. Een grootschalig onderzoek door antropoloog David Graeber van Harvard naar de mate waarin mensen hun werk als zinvol ervaren, liet zien dat maar liefst 40% van de ondervraagden het gevoel heeft dat hun werk geen enkele zin had, 30% twijfelde en slechts 30% van de ondervraagde ervaarde zingeving en voldoening in het werk. Hij schreef hierover het boek “Bullshit jobs”. Alleen al in België werden op een bevolking van 11 miljoen inwoners 300 miljoen doses antidepressiva geslikt. Dit sluit ook aan bij de burn-out epidemie die zeer sterk woede vlak voor de coronacrisis. Er leefde een collectief gevoel ”zo kan het niet verder”. Het is verbazingwekkend hoe snel we vergeten zijn dat de sfeer vlak voor de coronacrisis deed denken aan de sfeer van de jaren ’30. De behoefte aan een radicale her-organisatie van de samenleving werd steeds urgenter. Als de stress in complexe en dynamische systemen exponentieel begint te stijgen, weet je dat er een kantelpunt zit aan te komen. De corona- crisis werd zo’n kantelpunt.

Vlak na de corona-uitbraak ontstond er een nieuwe grootschalige massa. Gustave le Bon (Frans socioloog en psycholoog) en Hannah Arendt helpen ons het ontstaan van massavorming te begrijpen. Als in een samenleving sprake is van massaal gedeelde gevoelens van latente, ongebonden angst, angst waarvan je niet weet waarvoor je ze hebt, dan is dat voor de mens een ondraaglijke toestand. In zulke omstandigheden zoeken mensen vaak onbewust altijd naar een tastbaar object om hun angst, onrust of onbehagen aan te koppelen. Als er dan een verhaal massief in de media gelanceerd wordt dat zo’n object naar voren schuift, dan wordt dat verhaal ironisch gezegd een enorm succesverhaal. Helemaal als er tegelijkertijd een strategie wordt aangeboden hoe er mee om te gaan. In Rusland werden onder het Stalinisme o.a. de Koelakken als object naar voren geschoven, in Nazi-Duitsland waren dat de Joden. In onze tijd is dat het virus gekoppeld aan een strategie die een radicale her-organisatie van de maatschappij vereist. Zo’n 30% van de bevolking laat zich hierdoor leiden, laat de onbestemde angst massaal koppelen aan het virus. Hoewel het in eerste instantie nog geen meerderheid is, vormt het wel een sterk aaneengesloten groep die de rest overstemt en nog eens 40% van de bevolking met zich meeneemt.

Massavorming en hypnose: vernauwing van het collectieve blikveld

Eén van de effecten van de nieuw ontstane massa is dat er een rudimentaire nieuwe sociale band ontstaat. Mensen die gegrepen zijn door de ideologie van de massa gaan samen een heroïsche strijd aan met het object van angst. Het leven krijgt ineens weer zin. Het coronavirus was een plots opduikende gelegenheid om de latent aanwezige frustratie op te richten. We zien dat grote groepen mensen enthousiast meegaan met een aantal experts of menners van de massa. Een groot deel van de mensen neemt de strijd tegen het virus heel serieus. Mensen die kritisch reageren, worden snel als vijand ervaren en als niet sociaal en onverantwoordelijk bevonden. Wat echter begon als een strijd tegen een virus, wordt in korte tijd ook een gepolariseerde strijd tegen mensen die niet meegaan in die strijd, tegen mensen die zich niet willen laten vaccineren, tegen mensen die vinden dat de maatschappelijke dynamieken angstwekkender zijn dan die van het virus. In wezen bevinden we ons niet in een strijd tegen een virus, maar is het een strijd tussen ideologieën in de maatschappij. De toestand van massavorming transformeert een toestand van angst en onbehagen in een soort roes van verbondenheid die zeer sterk kan worden. Vergelijk het met de roes van mensen die in een voetbalstadion samen een lied scanderen: je voelt hoe je als individu volledig opgenomen wordt in de vibratie van de groep. Iets vergelijkbaars gebeurt bij massavorming in de maatschappij. Zo’n roes heeft een enorm effect op het individu: er treedt een enorme vernauwing van het blikveld op. Vergelijk het met de lichtcirkel van een lamp die inkrimpt en alles wat er buiten valt in de duisternis laat verdwijnen.

Bron:www.knack.be/nieuws/wetenschap/in-de-coronacrisis-is-de-publieke-opinie-in-de-greep-van-absurde-oordelen/article-opinion-1634377.html

Bij massavorming wordt de aandacht gericht op een zeer klein deel van de werkelijkheid. Alles draait om coronavirus, coronamaatregelen en coronaslachtoffers (de blauwe cirkel). Slachtoffers dóór de maatregelen, de economische en psychologische schade, het achteruitgaan van de algemene gezondheid, de schending van democratische grondrechten en privacy: dit alles verdwijnt uit het collectieve blikveld. Het enige dat nog geregistreerd lijkt te worden, is dat ene enge aspect van de realiteit waar het verhaal dat tot massavorming geleid heeft de aandacht op richt. Ook op emotioneel vlak lijkt de massa enkel nog tot empathie in staat met coronaslachtoffers. Die verschijnen in het nieuws, daar worden dramatische cases over gepubliceerd. Over de kleine zelfstandige die zelfmoord pleegt omdat zijn zaak waar hij jaren aan gewerkt heeft kapot gaat, dat wordt hoogstens in de marge gemeld en zal nauwelijks of geen invloed hebben op de gemoedstoestand van de massa. Let wel: we kunnen het onvermogen tot empathie voor slachtoffers die dóór de maatregelen vallen, beslist geen egoïsme noemen. Integendeel. Massavorming leidt tot radicaal het tegenovergestelde van egoïsme. Mensen die door massavorming gegrepen zijn, kan men alles ontnemen dat zij bezitten, men kan enorme schade toebrengen aan hun egoïstische belangen: ze zullen het nauwelijks merken. Ook dat zien we terug in de coronacrisis. Mensen gaan blind mee in de maatregelen, geven vrijheid en welvaart relatief gemakkelijk op voor het grotere belang en wonderlijk genoeg merken ze het emotioneel nauwelijks op.

Wat blijkt? Massavorming komt sterk overeen met het fenomeen hypnose (zie Gustave le Bon, Freud en ook Hannah Arendt). Zoals een hypnotiseur de aandacht van de gehypnotiseerde op een zeer specifiek aspect van de werkelijkheid richt, zo kan men een individu, die gegrepen is door massavorming, van alle egoïstische voordelen beroven als ze maar buiten het verengde aandachtsveld vallen. Dr. Maria-Elisabeth Faymonville, anesthesioloog in het universitair ziekenhuis van Luik, maakt al tientallen jaren gebruik van hypnose bij operaties waardoor er weinig tot geen anesthetica gebruikt hoeft te worden (www.shamengo.com/en/pioneer/38-marie-elisabeth-faymonville). Zij laat zien hoe onvoorstelbaar krachtig hypnose kan zijn. Het grote verschil tussen hypnose en massavorming is dat bij hypnose de hypnotiseur wakker is en contact heeft met de totale werkelijkheid. Bij massavorming zijn degene die het hypnotiserende verhaal uitspreken, de “menners” van de massa (bij corona o.a. de experts en virologen) zelf ook gegrepen door de hypnotiserende kracht van de ideologie die ze verkondigen. Gustave le Bon, auteur van één van de beste boeken over massavorming, schreef in 1895 al dat menners van de massa zogezegd ‘ideologisch blind’ zijn en zodanig sterk in hun eigen ideologie geloven dat hun aandachtsveld evenzeer vernauwd is (“The crowd, a study of the popular mind”). Virologen en experts zie je fouten maken die een normaal mens niet zou maken. De presentatie van hun statistieken laat fouten zien die zo schrijnend duidelijk zijn, waardoor je haast wel moet concluderen dat hun aandachtsveld vernauwd is. Het wordt te technisch om hier statistisch dieper op in te gaan, maar ze zijn zo overtuigd van hun virologische ideologie als redding van de mensheid, dat ze het geoorloofd vinden dat een leugen of manipulatie ingezet kan worden.

Totalitair denken en toenemende intolerantie

De overtuiging dat hun ideologie zaligmakend is, is een typisch kenmerk voor menners van de massa. We zagen bij het Nazisme de overtuiging dat de wereld geleid moest worden door een Arisch superras. Ook in die tijd werden grafieken en statistieken ingezet om maatregelen te onderbouwen. We vergeten dat vrij gemakkelijk, maar zowel de totalitaire regimes van het Nazisme als ook het Stalinisme vertrokken vanuit een semi-wetenschappelijke theorie hoe het paradijs op aarde gerealiseerd zou moeten worden door de mens zelf. Ze zagen zichzelf als vertegenwoordigers van een wetenschappelijke doctrine, een doctrine gericht op het opheffen van tekorten die eigen zijn aan de menselijke conditie. De mens die godsdienst achter zich gelaten heeft en die door zelf in te grijpen het paradijs op aarde zal creëren. Ook al heeft de ideologie de statuur van het paradijs, volgens Hannah Arendt (1906-1970) lijkt het eindresultaat van massavorming en totalitarisme jammerlijk genoeg eerder op de hel dan op de hemel. Ze voorspelt ook dat na het Stalinisme en Nazisme de grondstroom van massavorming en totalitarisme gewoon doorgaat en uiteindelijk weer in de dagelijkse werkelijkheid vorm zal krijgen. Zo voorzag Hannah Arendt dat het fanatieke geloof in de alwetendheid van de wetenschap een wereldwijd totalitair systeem zal doen oprijzen, niet meer geleid door “bendeleiders” zoals Stalin en Hitler, maar door saaie bureaucraten en technocraten.

Het is een toekomstbeeld die we nu akelig realistisch aan de maatschappelijke horizon zien oprijzen. In onze tijd zien we hoe grondrechten van mensen massaal worden overschreden: ouderen die in eenzaamheid moeten sterven, moeders die hun pasgeboren kind niet mogen vasthouden, mondkapjesplicht, sluiten van winkels en horeca, vrijheidsbeperkende maatregelen zoals de  avondklok… Alles vanuit een enorm dwingende ijzeren logica die quasi onweerstaanbaar wordt: IC’s lopen vol, dus moeten we in lockdown en de hele maatschappij stil leggen. Wanneer we ons dit anderhalf jaar geleden als mogelijkheid hadden voorgesteld, zouden we onszelf vrijwillig voor gek verklaard hebben. We staan erbij, kijken ernaar en staan met de mond vol tanden. Machteloos omdat het lijkt of het individu dat dit fenomeen waarneemt een totaal andere taal lijkt te spreken dan de mensen die door massavorming gevangen geraakt zijn. Wat je ook zegt, het gaat geen indruk maken als iemands aandachtsveld is vernauwd tot een eenzijdig coronaperspectief. Enkel argumenten vóór de huidige maatregelen hebben enige psychische waarde voor hem, al het overige niet. De taal van een alternatief discours wordt niet gehoord, laat staan begrepen. Dat is wat er gebeurt bij massavorming: de massamens is psychisch niet ontvankelijk, blind voor andere argumenten, hoe goed ze ook zijn, ze volgt een eenzijdige logica en verenigt zich in één aandachtsrichting en is intolerant naar een andere stem, wat gepaard kan gaan met agressie.

Een bevolking die gegrepen is in het fenomeen van massavorming kan agressief worden naar alles wat niet strookt met het verhaal dat de massavorming stuurt. Het mechanisme daarachter is eigenlijk zeer logisch. Elke alternatieve stem dreigt de hypnose, de roes, te verbreken waardoor iemand terug wordt geconfronteerd met de oorspronkelijke toestand van angst, onbehagen, sociaal isolement. De massa wil zich de rechtvaardiging om de agressie af te mogen reageren niet af laten nemen. Elke dissidente stem, iedereen die niet meedoet met de massa, wordt hard aangepakt. Het wordt als een ethische heilige plicht ervaren. Overtuigd dat ze gehoor geven aan een uiterste goedheid gaan individuen in de massa op wat een nieuwe hechte sociale band schept ook al zijn mensen niet fysiek bij elkaar. Men ervaart het voordeel van het collectief en wil alleen maar het beste voor de groep. Dit geldt echter alleen voor de groep die meedoet. Wie niet meedoet, wordt gezien als egoïstisch, niet sociaal, als iemand die zijn eigen egoïstische voordelen niet ondergeschikt wil maken aan het collectief.

Massavorming: uiteindelijk een destructief proces

Massavorming is een reactie op angst. De massa vormt zich omdat ze haar angst kan kanaliseren naar een object van angst. Gustave le Bon, Hannah Arendt, Freud en ook Alan Mc Dougall merken op dat massavorming uiteindelijk een destructief proces is. Zodra er geen object van angst meer bestaat, houdt de massa namelijk op te bestaan en realiseert ze zich wat ze kapot gemaakt heeft. De massa keert zich tegen haar menners, tegen haar leiders. Leiders van de massa beseffen dat maar al te goed en zien zich genoodzaakt om steeds nieuwe objecten van angst naar voren te schuiven. In een totalitair systeem ontstaat een kantelpunt als de oppositie monddood is gemaakt: dan pas ontplooit de totalitaire staat zijn volledige agressiviteit. In een dictatuur wordt de agressie van de dictator gewoonlijk milder als de oppositie is opgelost. In Nazi-Duistland zag je dat vijand na vijand werd gecreëerd: eerst zigeuners en gehandicapten, toen de Joden. Polen, Oekraïners. Duitsers met longproblemen, met hartproblemen zouden de volgende groepen zijn geweest wanneer het regime niet voortijdig was opgerold. Hitler voorzag net als Stalin overigens eindeloze zuiveringen door ideologisch fanatisme, maar zeker ook om steeds nieuwe objecten van angst naar voren te schuiven waar agressie op gericht kan worden om de zaak niet stil te laten vallen. Stalin, Hitler in mindere mate, begon op een gegeven moment zelfs zijn eigen partijleden te liquideren. Zeer opvallend: als partijleden of iemand uit de getotaliseerde bevolking zonder enige reden of proces ter dood gesteld worden, aanvaarden ze vaak zeer schuldbewust, berouwvol en gewillig hun lot. Ze protesteren niet. Dit komt in dictaturen niet voor, daar schreeuwen slachtoffers hun onschuld gewoon uit. Totalitaire systemen berusten op massavorming waarin slachtoffers in volledige hypnose verkeren en veel liever dan uit die hypnose wakker te worden, bereid zijn om hun eigen leven te geven. Net zoals ze er ook geen weerstand tegen bieden als ze al hun bezittingen verliezen.

Er zijn mensen die ervan overtuigd zijn dat geldbelangen van de farmaceutische industrie achter deze crisis zitten, maar Mattias ziet in deze crisis vooral een ideologische race om de mensheid. De menners van de massa vertegenwoordigen het transhumanisme. Dat is de huidige pseudowetenschappelijke fictie waarmee men denkt het ogenschijnlijke paradijs op aarde te gaan verwezenlijken. Overigens moeten we er zeer voor waken om zelf ook niet gegrepen te worden door massapsychose!

Coronacrisis: opmaat naar een totalitair regime?

Naast massavorming zien we bij de opkomst van totalitaire systemen dat de eigen economie totaal om zeep wordt geholpen en dat het sociale isolement waarin individuen sowieso al verkeerden, wordt versterkt. Totalitaire regimes installeren een verklikkersmaatschappij waarin mensen nauwelijks nog met elkaar om durven gaan. Samenhangende groepen worden als gevaar gezien door totalitaire regimes. Ook in de coronacrisis zien we hoe de sociale band tussen mensen kapot gemaakt wordt, hoe elke vorm van fysiek samenkomen onmogelijk wordt gemaakt of onderworpen wordt aan de meest onmogelijke regels. Kritische stemmen krijgen nog wel een podium maar ze worden in de media onmiddellijk gecounterd door een stortvloed aan stemmen die hen onderuit halen. Samen met de opkomende censuur en intolerantie ten opzichte van andere mensen, kunnen we in onze tijd absoluut een voorstadium van het oprijzen van een totalitair regime zien.

Het goede nieuws: totalitaire systemen zijn intrinsiek zelf-destructief, ze maken zichzelf altijd kapot. Hoe het in onze tijd zal aflopen, weten we niet. De toenemende mechanisering en verwetenschappelijking van de wereld heeft sociale structuren doorbroken, waardoor de mens een verweesd en vereenzaamd wezen werd zonder vaste sociale structuren. In de wetenschap zit echter ook de opening naar een nieuwe andere wereld. Max Planck, Nobelprijswinnaar Natuurkunde en grondlegger van de kwantumtheorie, zei bijvoorbeeld: “Ik heb mijn leven gewijd aan de wetenschap en ik ben tot het besluit gekomen dat heel mijn leven in handen ligt van een persoonlijke God”. Hier zie je de weg die sommige wetenschappers hebben afgelegd, hoe ze tot het besef zijn gekomen dat hun eigen verstand fundamenteel ontoereikend is om de werkelijkheid te vatten. We hebben ons naar een punt ontwikkeld waar we ons naar een andere manier van waarnemen kunnen gaan openen. Het zal er nu op aankomen dat er een groep mensen is die vastberaden zal weigeren mee te gaan in de ideologie die zich nu aan het ontrollen is. Vanuit die groep groeit langzaam een ander soort samenleving die zich volgens andere principes gaat organiseren. Dan zal een nieuwe werkelijkheid zich gaan openbaren.

Vragen

“Hoe kunnen we de angst omkeren? Je komt zoveel mensen tegen die in de angst zitten en ik probeer dan wel iets duidelijk te maken maar het komt op de een of andere manier niet over.”

Dat is niet gemakkelijk. Over massavorming omkeren zegt Gustave le Bon zelfs dat het onmogelijk is. Wanneer voldoende mensen rustig en oprecht blijven spreken en een andere stem laten horen, kunnen ze veel ellende voorkomen en de effecten van massavorming minder maken. Het is goed oog te blijven houden waar de oorspronkelijke onbestemde angst, depressies en burn-outs vandaan kwamen. Mensen van de angst voor het coronavirus verlossen zal niet zoveel vooruitgang brengen. Je kunt die angst wel weer loskoppelen van het virus, maar ze was daarvoor al ontkoppeld en onbestemd aanwezig in de maatschappij. Zou je vandaag alle maatregelen opheffen en ook de angst voor het virus wegnemen, dan kom je terug in de toestand die voor de coronacrisis aanwezig was. Dat was ook een maatschappij in crisis. Hoe kwam het dat we als maatschappij en als cultuur in die problematische toestand van voor de uitbraak van de coronacrisis geraakt zijn? Onvermijdelijk kom je dan tot de conclusie dat het te maken heeft met ons mens- en wereldbeeld. Vanaf het begin van de 19e eeuw heeft een mechanistische wetenschappelijke visie op de wereld steeds meer aan kracht gewonnen. Het heeft de illusie gecreëerd dat alles rationeel te begrijpen was en dat wetenschappelijke vooruitgang de oplossing zou brengen voor alle misère op aarde. De verwetenschappelijking van de wereld heeft geleid tot een hoogmoedig geloof dat de mens met zijn ratio en rede de wereld kan controleren. Daarnaast zie je op maatschappelijk vlak een teloorgang van gezonde sociale structuren en relaties, leidend tot sociaal geatomiseerde individuen die het leven meer en meer als zinloos gaan ervaren. Per definitie is het leven in zo’n mechanistisch wereldbeeld zinloos. De mens en gans zijn bewustzijn is daarin puur een toevallig nevenproduct van mechanische interacties tussen kleine materiele deeltjes. Dat maakt het leven per definitie zinloos, er is geen doel in het leven, alles is mechanistisch toeval. We moeten op zoek gaan naar een nieuw mens- en wereldbeeld die op een nieuwe manier zin kan verlenen aan het leven op aarde. Dat is de opdracht waar we voor staan. Dat onderliggende probleem moeten we gaan aanpakken.

De kwantumfysica leert ons dat we het menselijke bewustzijn niet kunnen zien als het effect van materiële deeltjes. Bewustzijn zelf stuurt materiële deeltjes. Het leven is geen ongericht proces (zie ook de dynamische systeemtheorie en chaostheorie van James Gleick). Uit chaos rijst orde op. Vormen van planten en dieren zijn op voorhand aanwezig en zuigen deeltjes in de materie. Er ontstaat een totaal nieuwe manier van kennen, een overgang op een nieuw soort bewustzijn dat zich op de grens van wetenschap, kunst en religie bevindt die veel wezenlijker is dan louter rationele wetenschap. Niels Bohr zei al dat als het over atomen en materie gaat, je enkel poëzie kunt gebruiken als je wilt beschrijven hoe materie zich gedraagt. Het menselijke verstand is beperkt. De wetenschap heeft de deur al geopend, we moeten er als het ware alleen nog doorheen gaan. De werkelijkheid kent wel een aantal rationele dimensies, maar uiteindelijk onttrekt ze zich aan het verstand en kun je haar niet meer rationeel beredeneren maar gaan ervaren. Je kunt dit zelfs puur logisch aantonen.

Wanneer je een bloem reduceert tot alleen maar biochemische processen, tot categorieën van je eigen denken, dan doe je de bloem tekort en kun je er geen volledig respect voor hebben. Besef dat de bloem zich onttrekt aan het verstand, zorgt dat je gevoelig wordt voor het mysterie. Wanneer je de andere mens reduceert tot je eigen logische denken, stop je de ander te laten bestaan in zijn eigen mysterie. Het geloof en de hoogmoed dat je met je eigen verstand de wereld kan begrijpen, maakt veel kapot. Het vernietigt het andere. Het begin van alles is zo goed mogelijk beseffen dat ons verstand beperkt is. Dat is de eigenlijke revolutie die in deze crisis moet plaatsvinden. Afscheid nemen van de illusie dat de mens alles kan begrijpen, alles kan controleren, dat hij immuniteit moet realiseren met een zelf gecreëerd vaccin in plaats van een gezond vertrouwen te hebben dat er in de natuur iets aanwezig is dat tot gezondheid leidt en als het niet tot gezondheid leidt dat het misschien gewoon het moment gekomen is om te sterven.

“Hoe denkt u over vaccinatie?”

Van de biologisch technische kant van het vaccin ben ik niet goed op de hoogte. Theo Schetters heeft hier een zeer gefundeerd mening over (zie interviews op o.a. BLCKBX.TV en De Nieuwe Wereld, te vinden op YouTube). De obsessie rond vaccineren past in de transhumanistische visie op de mens als wezen dat biologisch en technisch gemonitord en bijgestuurd, alsook kunstmatig geoptimaliseerd moet worden. De mens is echter een mystiek wezen dat resoneert met de natuur om zich heen, die zijn gezondheid haalt uit een harmonische verhouding met zijn omgeving. We weten uit onderzoek dat de mortaliteit van longvirussen met 80% verhoogt door psychologische stress en angst. Je kunt het verloop van een virale infectie niet alleen begrijpen op basis van wat je ziet onder een microscoop. Opnieuw is het een voorbeeld van de vernauwing van het aandachtsveld die menselijke wezens definieert volgens een eng mechanistisch wereldbeeld die vaccinatie doordrijft in een prematuur stadium. We gaan er veel te gemakkelijk van uit dat de wetenschap effecten en neveneffecten op lange termijn kan inschatten. De manier waarop ons lichaam reageert op medicijnen is complex en dynamisch van aard. Iedereen zal wat betreft vaccinatie uiteindelijk zelf zijn eigen keuze moeten maken.

“Hoe kun je omgaan met angst?
Iemand uit de chat geeft als tip ‘The Work’ van Byron Katie”

Angst doet zich in vele vormen voor. Er is gebonden angst, zoals een fobie maar er zijn ook ongebonden angsten die in paniek kunnen overgaan. Nodig de persoon met angst uit om te praten over zijn angst. Wanneer is de angst voor het eerst opgekomen? Wat ervaar je als angst opkomt? Waarvoor ben je bang? Rustig, oprecht en op een open manier luisterend volg je het verhaal. Als iemand begint te spreken over zijn angst, is er eerst een korte fase waarin angst kan erger worden. Hoe ruimer het verhaal, hoe meer de angst verspreid raakt over voorstellingen en hoe minder intens ze wordt. Mensen moeten wel bereid zijn om over hun angst te spreken en die te onderzoeken. Je kunt ook grip krijgen over angst door je leven anders te organiseren, door andere keuzes te maken of daden te stellen om over angst heen te raken. Voor veel mensen is de angst voor het coronavirus echter zo reëel dat ze in plaats van te willen spreken over hun angst, ze concrete maatregelen gaan nemen om zich te beschermen tegen het virus. Je kunt niemand verplichten over hun angst te spreken, dat werkt contraproductief.

“Kunnen we iets doen om massahypnose te doorbreken?”

Massavorming zoals we die nu met corona meemaken, is heel moeilijk te doorbreken. Er moet een alternatieve stem blijven klinken. Rustig en bedaard je mening blijven geven, ongerijmdheden blijven benoemen. Dat is nu ontzettend belangrijk. Als het vaccinatiepaspoort er gaat komen, zullen we moeten kiezen: meedoen of niet? Massavorming op zo’n grote schaal zoals we die nu met corona zien, kan niet bestaan zonder massamedia. Aan de ene kant heb je het sociale isolement, het gebrek aan zinverlening en de angst wat als voedingsbodem dient en aan de andere kant wordt wereldwijd dezelfde boodschap verkondigd. Omdat de media in handen is van een paar grote bedrijven, is het mogelijk om wereldwijd één monotoon verhaal te laten klinken. De massa leeft in een extreem versimpeld monotoon en eenzijdig verhaal waar zoveel onderdelen in zitten die niet kloppen. Er moeten groepen mensen blijven opstaan om dat uit te blijven spreken, keer op keer op keer. Dat zal altijd een impopulaire rol zijn. Besef dat deze groep het altijd vernieuwende van waarheid aan zijn kant heeft. Vertrouw er daarom op dat zij het kan halen, hoezeer ze nu ook nog in de minderheid is. Je moet wel oppassen om zelf niet in een andere massavorm terecht te komen. Niemand heeft immers dé waarheid in pacht. Doe onderzoek, blijf helder en kritisch nadenken, sta open voor nieuwe inzichten. De waarheid is steeds weer een frisse oprechte stem. Als we die stem kunnen laten klinken, dan heeft ze sowieso ook invloed op de massa mens. Hegel zegt: “Waarheid is dat stukje weten dat ontbreekt aan het dominante weten”.

“Hoe zie je de voltooiing van het totalitaire regime in een tijdlijn?”

Een wereldwijd totalitair systeem zoals dat nu dreigt op te komen heeft geen externe vijanden. Het Stalinisme en het Nazisme hadden externe vijanden. Een deel van de eigen bevolking is nu de vijand. Dat verandert de dynamiek van zo’n systeem ingrijpend. Het zou wel eens heel heftig en kort kunnen zijn. Als de effecten van vaccinatie tegenvallen of als er serieuze bijwerkingen gaan optreden, kan de angst en chaos die wereldwijd ontstaat gigantisch worden en een immens ontregelende invloed hebben. Dat kan in korte tijd tot een collaps van het totale systeem leiden. Niemand kan voorspellen hoe het zal gaan lopen.

Maar er is een grotere vraag die veel belangrijker is: Op welke termijn kan er een andere maatschappij oprijzen? Wanneer is een andere groep klaar om naar voren te treden en een maatschappij volgens andere principes te organiseren? Nu is de oppositie nog versnipperd en kan ze ook niet duidelijk aangeven wat het alternatief kan zijn voor een totalitaire op controle gerichte wereldwijde samenleving. Zodra dat alternatief er is en duidelijk is hoe we dat kunnen vormgeven, dan zal het alternatief het kunnen gaan overnemen. Hier ligt de echte uitdaging. Een tijdelijke parallelle samenleving oprichten zoals Ad Broere dat ziet, is de moeite waard om te onderzoeken. Zeker is wel dat we nog een enorme weg te gaan hebben.

Aan de hand van zijn eigen moestuin, legt Mattias Desmet zijn ervaring uit hoe het is om als mens de controle voor een stukje weer terug te geven aan de natuur. Van ’s morgens bedenken wat je lekker vindt, je persoonlijke voorkeur volgen en dit in de winkel kopen, naar wat is klaar om te oogsten uit de moestuin? Groenten verbouwen en eten uit je eigen moestuin, doet je als mens realiseren hoe afhankelijk je bent van een ruimer systeem. Hoe je je eigen verlangens en voorkeuren weer in harmonie kunt brengen met wat de natuur je biedt. Afstand doen van de illusie dat je als mens je bestaan kunt controleren en sturen. Na verloop van tijd liet hij planten meer hun eigen weg vinden in de tuin in plaats van ze te dwingen en te controleren in rijen. Langzaam ontdek je daarin ook hoe het is om als mens je plaats in de natuur terug te zoeken en je in vertrouwen over te leveren aan die natuur. Het is enorm bevrijdend om te ervaren dat er een ruimere orde is waartoe je behoort, die voor je zorgt en die je precies geeft wat je nodig hebt.

“We kunnen nu kiezen tussen onze goddelijkheid en artificiële intelligentie aan de andere kant. Dit is de tweespalt van nu: hoe kom je daar uit?”

De mens zal op een harde manier geconfronteerd moeten worden met zijn onvermogen alvorens hij zijn illusie om de wereld te kunnen beheersen los zal laten. Hij zal de gevolgen van zijn hoogmoed moeten dragen totdat hij zoekt naar een andere verhouding met zijn eigen natuur en zijn omgeving. De klassieke landbouw handelt vanuit de overtuiging dat zij het beste weet wat goed is voor een plant. Daar kun je een zeker succes mee bereiken, maar we zien tegelijkertijd ook een sluipend verlies aan kwaliteit van voeding. Als je anders naar een plant en de wereld gaat kijken, dan zie je dat er kennis in de planten en in de wereld zelf zit. Terugkomend op de moestuin: op een wonderlijke manier vinden planten zelf hun eigen plek, ze zoeken zelf waar de condities het beste voor hen zijn. Er is zoveel verborgen kennis: als we ons daarvoor openstellen en ook kunnen aanvaarden dat we veel dingen grotendeels hun eigen weg moeten laten gaan, dan is er veel winst te behalen. En ja, het blijft dat de mens ook dan soms moet ingrijpen. We moeten een nieuwe balans vinden tussen ons menselijke verstand inzetten en weten waar de grens ligt en ons verstand contraproductief of zelfs schadelijk wordt. Je dan kunnen overgeven in het volle besef dat je daar de controle uit handen moet geven en iets anders aan het woord moet laten: Hier moet ik gaan luisteren. Het orakel van Delphi zei tegen Socrates: “Jij bent de slimste mens op aarde omdat je de enige bent die beseft dat je niets weet”.

“Er zijn mensen die de maatregelen niet geloven maar nu zeggen, doe mij maar zo’n prikje dan heb ik mijn vrijheid terug. Wat gebeurt er als zij merken dat ze hun vrijheid niet terug krijgen?”

Waarom de ene mens gegrepen wordt in massavorming en de ander niet, is een nog onopgelost raadsel. Het heeft in ieder geval iets te maken met een soort trouw aan de rede en aan de waarheid. Solomon Asch, een Joods Amerikaanse psycholoog, wilde begrijpen waarom weldenkende intelligente mensen massaal meegegaan zijn in de absurde rassentheorieën van Hitler. Asch begon onderzoek te doen naar de effecten van massavorming en groepsdruk op het individuele mentale functioneren. Hij deed een experiment met groepjes van 8 deelnemers. Hij toonde hen het volgende beeld:

De vraag was: Welk lijnstuk A, B of C is even lang als lijnstuk 1? De eerste 7 deelnemers waren medewerkers van Asch en gaven als antwoord allemaal consequent lijnstuk B. De 8^e en enige echte proefpersoon gaf in slechts 25% van de gevallen het juiste antwoord lijnstuk C, in 75% van de gevallen ging de proefpersoon mee met het foutieve antwoord van de groep. Van de 75% waren er 35% die achteraf zeiden dat ze wisten dat C het juiste antwoord was, maar het niet durfde zeggen uit angst om in conflict te komen met de groep die antwoord B gaf. 40% begon echt aan zichzelf te twijfelen: ‘het kan toch niet zo zijn dat zij het allemaal verkeerd zien?’ Ook bij massavorming zie je deze drie groepen in dezelfde percentages terug. Er is een groep die niet buigt voor groepsdruk, die de eigen geest helder houdt (ongeveer 25%). Er is een groep die wel ziet dat het niet klopt, conflicten wil vermijden en toch maar meegaat met de grootste groep (35%) en een grote groep die echt gelooft dat de groep het juist heeft. Massavorming kan doorbroken worden als de 2^e groep uiteindelijk toch gaat inzien dat de massa het toch niet goed ziet.

Tot slot

We leven in een uitzonderlijke tijd. Mattias Desmet is in zeker opzicht pessimistisch over de nabije toekomst, maar zeer optimistisch over de toekomst daar voorbij. We moeten realistisch zijn en onszelf niet wijs maken dat alles overmorgen weer is zoals het vroeger was. Dat gaat niet gebeuren. We gaan naar een toestand waar de spanningen naar een hoogtepunt gedreven worden. Met de invoering van het vaccinatiepaspoort kunnen er eerste- en tweederangs burgers gaan ontstaan. Het kan heel goed zijn dat er ook een parallelle samenleving gaat ontstaan. Laten we het vooral als een uitdaging blijven zien: deze crisis kan een motivatie en een noodzakelijke stimulans zijn om te gaan zoeken naar een andere manier van leven. De massa gaat een bepaalde groep op een ander pad dwingen; zonder deze crisis zouden ze deze stappen niet hebben genomen. Zoals barensweeën worden we naar de geboorte van iets nieuws geperst. Daar hoeven we niet bang voor te zijn. Laten we vol enthousiasme dat pad op gaan waarin we trouw aan de waarheid en in contact met ons hart samen met elkaar die nieuwe wereld gaan vormgeven.

Meer lezen van de auteurs die in dit verslag worden genoemd?

Hannah Arendt : De menselijke conditie, Totalitarisme, Het leven van de geest.

Gustave le Bon : Psychology of crowds.

David Graeber  : Bullshit jobs.

James Gleick    : Chaos, de derde wetenschappelijke revolutie.

George Orwell  : Animal Farm; 1984.