Onze Ziel.

In bijeenkomsten van de soefigemeenschap beginnen we vaak met de volgende aanhef: “Tot de Ene volmaaktheid van liefde, harmonie en schoonheid, het enige wezen, verenigd met alle verlichte zielen, die de belichaming vormen van de meester, de geest van leiding tot die Ene richten wij ons.” Voor deze lezing richt dhr.Witteveen zich daar ook op en het onderwerp past goed bij de naam van onze stichting: Innerlijk Besef.

In deze lezing gaat dhr. Witteveen iets vertellen over het meest innerlijke wezen in ons, onze ziel. Over dat mysterie zal dhr.Witteveen ons de komende 60 minuten het een en ander proberen duidelijk maken.

De grote Soefimeester Inayat Khan heeft deze informatie aan het begin van de 20^ste eeuw naar de westelijke wereld gebracht. Hij heeft op buitengewoon inspirerende wijze laten zien wat het mysterie van de ziel is en wat dat voor ons leven betekent. Daarvoor moeten we – in stilte – diep duiken in onszelf. Maar waar moeten we naar duiken?  Waar zit het verstopt? Daar heeft Inayat Khan ons de weg in gewezen. De oude filosofen zeiden het ook al: “Ken u zelf.” Dus kijken we naar ons zelf, onze besognes, dingen die allemaal in ons leven gebeuren. Maar het gaat er om datgene te vinden dat boven al die dagelijkse zaken uitstijgt. Dat we leren kijken naar zaken die ons leven zin geven, ons inspireren en ons de weg wijzen. Daar moeten we naar zoeken. Zaken die op onze weg komen in deze zoektocht zijn bijvoorbeeld het lichaam en alles wat we daar mee kunnen doen en ervaren. Het is een prachtig instrument, ons lichaam, en nodig om van alles en nog wat te ervaren. Maar het is niet ons ware wezen.

Onze gedachten en gevoelens

Dan zijn er de gedachten en gevoelens, die positief kunnen zijn en ons gelukkig maken, maar ook vervelend kunnen zijn en ons kunnen verwarren. Als we naar onze gedachten en gevoelens kijken dan zien we dat ze ieder moment veranderen. Dat hangt af waar we op dat moment mee bezig zijn. Dhr. Witteveen vertelt dat we onszelf kunnen zien als een soort spiegel. En zoals in een spiegel verandert het beeld doorlopend, al naar gelang wie of wat er voor staat of wat je ervoor houdt. Het beeld verandert als je een draai aan de spiegel zou geven, maar het blijft een spiegel. Dus onze gedachten en gevoelens kunnen we ook niet als ons ware wezen beschouwen.

Ons geheugen: een grote bibliotheek

Dan heb je het geheugen, waar als in een grote bibliotheek, alles in opgeslagen wordt wat we hebben beleefd en meegemaakt. Hoe belangrijker het voor ons is geweest, hoe duidelijker het opgeslagen ligt, hoe makkelijker we het weer voor de geest (spiegel) kunnen halen. Soms komt het vanzelf weer te voorschijn, zonder dat we ons daar bewust op richten en dan houdt het ons bezig. Zaken die in ons geheugen liggen opgeslagen bepalen in belangrijke mate hoe we leven, hoe we reageren op dingen, hoe we handelen en hoe we kijken naar zaken. Want behalve plezierige herinneringen houden we in ons geheugen ook pijnlijke herinneringen vast, grote teleurstellingen. Zij geven richting aan ons leven en bepalen ons karakter, onze persoonlijkheid. Dat zijn zonder meer zaken van meer blijvende aard. Maar al die ervaringen, waar we ons mee identificeren, onze verlangens, onze doelstellingen in het leven, dat beperkte wezen, is dat nu ons ware wezen? Volgens de heer Witteveen is ook dat niet ons ware wezen. Want al die ervaringen die we daar vasthouden, die invloed op ons uitoefenen en ons gemaakt hebben tot die bewuste persoonlijkheid, zijn allemaal zaken die van buiten zijn gekomen. Bovendien kunnen ze veranderen, we kunnen ze zelf beïnvloeden als we er bijvoorbeeld aandacht aan schenken. Het is en blijft veranderlijk.

Ons bewustzijn

Het onveranderlijke deel dat ons ware wezen zou kunnen zijn, is ons bewustzijn. Met dat bewustzijn zijn we ons van al die indrukken, belevenissen, gedachten en gevoelens bewust. Dat is het essentiële. Volgens de religies vinden we daar de ziel. De ziel heeft een goddelijke aard. Wij, gewone mensen, hebben allemaal iets goddelijks in ons. De grote soefi meester Inayat Khan heeft hierover volgens dhr. Witteveen, buitenwoon mooi geschreven in zijn boekje Metafysica. Inayat Khan schrijft over de ziel als “Het ongedeeld deel van het al doordringende deel van het bewustzijn. Zij is ongedeeld omdat ze het absolute wezen is. Onze psyche en ons lichaam die op dat deel van het al doordringend bewustzijn weerspiegeld worden, maken dat deel van het bewustzijn tot een individuele ziel. Maar deze ziel is in werkelijkheid een universele geest.” In het Engels spreekt men van ‘an undivided portion’ (een ongedeeld, onverdeeld, deel). Het doet zich voor als een afzonderlijke ziel, maar het is eigenlijk een deel van het al doordringend goddelijke bewustzijn. Dat bewustzijn hebben wij in ons. Volgens Inayat Khan is bewustzijn “de kennende faculteit.’’ Het wordt ‘kennend’ genoemd als we ons van iets bewust zijn, als we kennis hebben van. Als we ons niet bewust zijn van wat dan ook, dan spreekt men van zuivere intelligentie. Die Goddelijke intelligentie die de hele schepping doordringt, die vormt om zich heen een psyche en een lichaam: dat is het moment dat de ziel op aarde geboren wordt. Daarom zijn ziel en intelligentie niet twee dingen. In haar oorspronkelijk aanzicht is intelligentie de essentie van het leven, de geest of god. Maar wanneer deze intelligentie gevangen wordt in bijvoorbeeld lichaam en psyche, dan gaat haar oorspronkelijke aard om te kennen tot kennen over en die kennende intelligentie wordt bewustzijn. Het verschil tussen bewustzijn en ziel is dat de ziel is als een spiegel. Al die indrukken van het – zoals Witteveen het noemt – ‘betoverende leven’, worden door de ziel opgevangen. De ziel verdiept zich erin, raakt er mee verbonden en gaat er zich mee identificeren. De ziel heeft dan ook een scheppend vermogen, geeft richting aan ons leven, aan onze gedachten, handelingen, gevoelens. Zo probeert de ziel haar levensdoel te bereiken. Want we hebben allemaal een bepaald levensdoel.

De grote dichter Saki heeft gezegd: “Eke ziel wordt geboren met een bepaald doel en het licht van dat doel wordt in die ziel ontstoken.” Maar zegt Inayat Khan: “Dat wat het eigen scheppend vermogen voortbrengt, kan ook de bron van haar eigen zinsbegoocheling worden.” De eigen ziel kan gevangen raken in datgene wat ze zelf geschapen heeft. Zo kan ons ware wezen na verloop van tijd ondergesneeuwd raken doordat de ziel zich te veel geïdentificeerd heeft met al die beelden in de buitenwereld. Maar diezelfde ondergesneeuwde ziel geeft ook seintjes over zijn situatie af in de vorm van gevoelens en gedachten als: “Ik verlang naar iets anders!”, “Is dit nu alles!”, “Waar gaat het nu eigenlijk om?”, enz. Dat is het verlangen van de ziel die van zichzelf bewust zou wil worden, van de eigen goddelijke aard. De ziel kan namelijk alles zien, behalve zichzelf. Net als het oog, dat kan ook alles zien maar kan alleen zichzelf zien als je in de spiegel kijkt. Om het werkelijke wezen zich openbaar te laten maken, raadt Inayat Khan ons aan: “Ons ganse wezen, lichaam en denkvermogen tot een spiegel te maken, zodat in deze spiegel het werkelijke wezen zichzelf moge zien en zich bewust wordt van zijn onafhankelijk wezen.” Dit is wat men ‘het pad van initiatie’ noemt. Door meditatie en geestelijke kennis is het mogelijk om ons tot een volmaakte spiegel te maken, die niet gevuld is met allerlei indrukken van het uiterlijke leven. Een mooie spiegel, zonder vlekken, glanzend, vrij en schoon. We moeten ons naar binnen richten, tot innerlijk besef komen om in stilte en in rust te ervaren wat nu eigenlijk het ware wezen van de ziel is. Het gaat boven woorden en denken uit. Het is de weg van mystiek.

Een spiegel zonder vlekken

Hoe bereiken we die mooie spiegel? Door onszelf te zuiveren van al die ervaringen en beelden die zo diep verankerd zitten in ons hart en die steeds weer naar boven willen komen. Vooral negatieve beelden hebben de neiging steeds in die spiegel te gaan zitten. Ont-leren moeten we ons van al die negatieve gevoelens die vast in ons zitten. Daar moeten we ons vrij van maken, zodat we het los kunnen laten, zodat we er overheen kunnen zien en vervelende en negatieve zaken niet steeds onze blik vertroebelen. Op deze manier kunnen we ons bewustzijn verruimen. Hoe meer we ons bewust zijn van de goddelijke aard van onze ziel, hoe meer die goddelijke aard ook kan gaan werken. We zijn bijvoorbeeld bang. Maar hoe meer bewust we zijn van die goddelijke aard, hoe meer vertrouwen we gaan ontwikkelen ten opzichte van die goddelijke kracht, hoe meer dat bang zijn zich zal oplossen. God is almachtig. We kunnen het voor ons laten werken. Onze ziel, dat ongedeelde deel van het al doordringend bewustzijn, dat goddelijke, is ook licht en liefde. Door die liefde en dat licht kunnen we problemen beter gaan begrijpen. Dat licht kan gaan schijnen als we tot rust komen. Liefde is een element dat de spiegel schoon kan wassen. Als liefde zich ontwikkelt en we ons meer en meer bewust worden van onze goddelijke ziel, dan worden we ons ook bewust van de goddelijke ziel van ieder ander. Ook van hen die ons – zoals dhr. Witteveen het noemt – zo hard en onsympathiek over komen. Dan weten we dat hun goddelijke ziel alleen erg overdekt is geraakt door ervaringen waarin ze gevangen zitten. Ons hart is een prachtig instrument van onze psyche waarmee we kunnen voelen, maar waarmee we ook kunnen meevoelen met andermans zorgen en verdriet. We kunnen breken uit de beperkende kring van onze persoonlijkheid, verruimen ons bewustzijn en hart en ervaren iets van de goddelijke eenheid die ons allemaal verbindt.

Het is hetzelfde proces dat plaatsvindt als we ons in de materiele wereld voor iets inzetten: via geduld, concentratie, vertrouwen, offers, proberen we ‘het’ te bereiken. Al die ervaringen zijn volgens het Soefisme heel erg belangrijk en we komen er ook verder mee op ons geestelijk pad. Het kan het startpunt zijn van ontwikkelingen op geestelijk gebied. Ze staan niet los van elkaar. Mystici beoefenen het door meditatie en contemplatie. Wij kunnen het doen door rust en stilte in te bouwen in ons dagelijks leven, zodat we –volgens dhr. Witteveen – “Iets van dat goddelijke licht kunnen ontvangen, inzicht krijgen, het leven beter begrijpen.” Dat licht komt niet alleen door ons denken, maar ook door intuïtie en inspiratie. Het komt direct uit ons ware wezen, daar waar de goddelijke leiding aan het werk is.

Vragen na de pauze

De een geeft aan de nierstichting, de ander aan de hartstichting. Is het goed een grens te stellen aan de goede doelen die je kunt of moet nastreven?

Als minister van financiën heb ik hier natuurlijk uitgebreid mee te maken gehad.

Want we hebben meestal een grens aan ons inkomen. Dus maken we een afweging aan welke doelen we geven. Het is goed als het in ons tot een zekere innerlijke voldoening leidt, dat je vanuit het licht van je eigen doelstellingen je zo goed mogelijk die verschillende belangen dient.

Waar komt het slechte, de duivel, haat en zo toch vandaan?

Negatieve gevoelens komen voort uit het ego. We identificeren ons met onze beperkingen, de belangen die we hebben, onze eigen specifieke ideeën en opvattingen. Dat is wezenlijk voor ons. We kunnen het niet goed hebben als mensen daar de spot mee drijven, we worden heel boos als andere mensen ons in de weg staan. Dat kan op persoonlijk gebied, maar ook op het gebied van de natie waartoe we behoren, of de godsdienst die we hebben. Daaruit komt weer onverdraagzaamheid en de strijd tussen bijvoorbeeld de religies voort.

Sommige mensen hebben er plezier in mensen en dieren pijn te doen. Dat lijkt me nauwelijks een identificatie met een of andere groep.

Hierbij plaatsen de mensen zichzelf boven de ander. Een vorm van egoïsme is anderen te minachten en jezelf groter te vinden. Als je de ander pijn doet dan ben jij de sterkere. Het eigen grove ego wordt daarbij gestreeld.

Een zoon besteelt zijn vader. Die zoon heeft dezelfde goddelijke vonk als zijn vader in zich. De vader is zich bewust, de zoon niet. Hoe bereik je de zoon?

Het is heel belangrijk om in de opvoeding ogenblikken van stilte en rust in te bouwen, zodat het innerlijk bewustzijn wakker kan worden. Kinderen zijn daar vaak heel open voor. Op de Montessorischolen is het ingevoerd dat kinderen regelmatig enige minuten echt stil moeten zitten, zodat op volstrekt natuurlijke wijze het contact gelegd kan worden. Zodat de kinderen kunnen vertellen wat ze beleeft hebben in die minuten van stilte. Opdringen is natuurlijk geen optie. Er moet een eigen verlangen zijn. Maar soms moet je het aan de tijd over laten, in de hoop dat het begrip gaat groeien. Het Soefisme is ook een boodschap van geestelijke vrijheid.

Er is een tendens dat aandeelhouders bepalen wat er moet gebeuren. Maar als bedrijven overgenomen worden door Amerikaanse bedrijven, dan volgen er weer zoveel ontslagen. Dus je bent afhankelijk van machten van bovenaf die we niet goed vinden en waar mensen de dupe van worden.

Economisch kan zo’n overname een hele goede functie hebben, vooral als het bedrijf wat ingeslapen was en niet de volle mogelijkheden benutte. Dan wordt de onderneming efficiënter gemaakt, gaat beter produceren en maakt meer winst. Soms gaat het ten nadele van het milieu, maar daar speelt de publieke opinie weer snel op in en de aandeelhouders hebben daar weer rekening mee te houden. Onze economie is een ondernemingsgewijze productie waar voortdurende veranderingen moeten plaatsvinden.

Ik las 3 woorden en het laatste was ‘schoonheid’. Wat moet ik me daarbij voorstellen?

Af en toe worden we door iets ontroerd wat we mooi vinden. Het kan natuurlijk zoveel zijn. De natuur, daar kunnen we de alomtegenwoordige geest ervaren waaruit de hele natuur is voortgekomen. Of de schoonheid van een mens, die bepaalde eigenschappen heeft ontwikkeld, waardoor de innerlijke schoonheid – die van goddelijke aard van de ziel is – naar buiten komt. Of de schoonheid van een kunstwerk, gemaakt door een geïnspireerd kunstenaar. De schoonheid treft ons hart. Het Soefisme is ook een boodschap van liefde, harmonie en schoonheid. Met liefde kun je harmonie scheppen, en de harmonie maakt die schoonheid. En dat roept de liefde weer op. Het zijn met elkaar verbonden begrippen.

U zei: “Liefde tot God is de essentie van het Soefisme”. Ik associeer het met kloosterlingen en gelovigen. Toch ontstaan er oorlogen door religies. Hoe komt dat?

Het heeft te maken met een hechting aan een bepaalde vorm. Bijvoorbeeld: de ene groep gaf God een naam en uitte dat op de eigen specifieke manier; een andere groep gaf God een andere naam en uitte dat op zijn eigen specifieke manier. Men vond de eigen benaming en vorm de ware. Dat vond de andere groep ook. Terwijl in werkelijkheid het goddelijk wezen boven elke naam uitgaat.

Het probleem bij religies is, dat mensen zich te zeer gaan hechten aan de eigen vorm van religieuze activiteit, hun diepe gevoel voor het goddelijke en heilige, en andere vormen afwijzen. We kunnen het zien bij zowel de christelijke, joodse en islamitische fundamentalisten. Dan krijg je strijd. Dan verbindt het ego zich met het goddelijke beleven. Maar vormen kunnen ook een eerste stap zijn om boven die vorm uit te komen, zodat in de vorm het goddelijke beleefd kan worden. Inayat Khan zag dat in onze tijd mensen steeds meer de Ene goddelijke stem kunnen horen die door alle religies spreekt. Bij het Universele Soefisme komen 6 verschillende godsdiensten samen.

Het gaat over gehechtheid. In het normale leven dommelen we in en vergeten wat die ziel ons wil vertellen. Dan krijgen we een schok en worden wij mensen weer op de weg gezet?

Dat is zo. We hebben de neiging gehecht te raken en vast te lopen in ons leven. Een verdrietige gebeurtenis, iets pijnlijks, maakt ons vaak weer wakker. Je gaat meer open, door de pijn komen we weer dichter bij ons ware leven.

Ik heb vanavond een grote eenheid en stilte ervaren. Dan komt daar de pauze met al zijn praten en beweging. Ik zou graag die rust in mezelf willen blijven ervaren. Maar dat lukt niet goed.

Ik begrijp wat u bedoelt. U kunt voor uzelf bepalen in hoeverre u aan dat gesprek mee wilt doen, maar er kunnen ook heel waardevolle reacties voortkomen uit de gesprekken. Maar als u het eenmaal beleefd heeft, kunt u zich er ieder ogenblik weer opnieuw op afstemmen. Dat is ook de kunst van het geestelijk leven: dat je langzamerhand een geheel van inspirerende gedachten, die wijzen naar het goddelijke, in jezelf opbouwt, waar je altijd weer op terug kunt vallen en inspiratie in kunt vinden. Het verlangen naar contact met die innerlijke waarheid is heel belangrijk. Bepaalde boeken kunnen u daarbij helpen.

U bent Minister van Financiën geweest en ook in uw tijd moest de economie stijgen. Ook dhr. Rutte zegt hetzelfde zodat we het nog beter krijgen. Mijn verstand zegt: prima, heerlijk weer 2% of  3% erbij, maar mijn hart zegt: genoeg, de economie moet dalen zodat het milieu ontzien wordt, zodat de aarde niet nog meer uitgeput raakt. Hoe denkt het Soefisme erover?

Het is heel belangrijk dat er richting gegeven wordt aan de groei, waardoor het milieu ontzien wordt. Hogere prijzen zorgen er zonder meer voor dat men er zuiniger mee omgaat en dat men via nieuwe technologische ontwikkelingen naar alternatieven gaat zoeken. Als wij allemaal vinden: nu hebben we genoeg, dan komen die veranderingen er zo. We kunnen voor onszelf die keuze maken. Het kan niet opgelegd worden. De economie weerspiegelt wat de wensen van de meeste mensen zijn.

Bij een fundamentalistische beleving van een religie is men teveel gehecht aan een bepaalde vorm. Het Soefisme laat de eenheid zien die achter de verscheidenheid van al die religies verborgen zit. Proberen mensen van de Soefibeweging deze boodschap al aan kinderen op school door te geven?

We hebben centra waar mensen door scholen gevraagd worden om iets te vertellen over verschillende religies en de relatie daartussen. Het zou inderdaad belangrijk zijn als men kennis zou kunnen maken met die universele benadering van het Soefisme.

Kan er niet meer actie worden ondernomen vanuit het Soefisme?

Hier en daar gebeurt het al. Ik heb in een boek van mij een pleidooi daarvoor gehouden.

De essentie van de ziel is om je bewust te worden van het goddelijke in je. Nu denk ik: wie is God?

Als je het beeld gebruikt van de zon die al zijn stralen uitzendt, zo is God de geest van licht en liefde die door de hele schepping straalt, die ons ware wezen is. Uit God is de schepping voortgekomen, zodat God zichzelf zou kunnen uitdrukken. Het is een geest die boven ons verstand uitgaat. We kunnen het beleven in onszelf.

Is God actief of passief? Bestaan wonderen door ingrijpen van God of is het zo dat God de wereld geschapen heeft en that ‘s it?

God is alles, actief en passief bewustzijn. Mijn idee is dat God werkzaam blijft met zijn schepping om steeds meer de liefde tot die schepping te ontwikkelen maar ook steeds meer de mens te zien die de liefde tot God ontwikkelt. Een Soefimeditatie zegt: “God is liefde en God is de geliefde.”

Ik hoor zoveel negatieve dingen over deze tijd. Ik zie zoveel mooie dingen. Wat denkt u van deze tijd?

Ik zie ook grote problemen en tegelijkertijd een geweldige belofte. Grote beschavingen zijn vaak ontstaan uit problemen, spanningen, conflicten. Bovendien maakt het de mensheid wakker. We zien steeds meer een verlangen naar de beleving van het goddelijke. De westelijke wereld is teveel gericht geraakt op het uiterlijke leven, met zijn wetenschap en techniek. Door meer aandacht voor het innerlijke leven, kan er meer evenwicht worden gebracht. Maar de techniek brengt ook verschillende culturen, religies, steeds intensiever met elkaar in aanraking, waardoor men ook steeds meer de eenheid achter de verschillen kan ervaren.